Kos swasta (private cost) ialah kos yang dibayar oleh orang atau firma yang membuat keputusan. Kos luaran (external cost) ialah kos yang jatuh ke atas pihak lain yang tidak diminta pendapat dan tidak dibayar. Jumlah kedua-duanya ialah kos sosial (social cost).
Kemahiran ini membuka konsep kegagalan pasaran. Pelajaran seterusnya tentang penggunaan kurang dan perbandingan dasar bergantung padanya, jadi mulakan dengan pengasingan yang betul.
Bagaimana menentukan kos siapa?
Tanya dua soalan bagi setiap kos dalam soalan.
- Siapa yang membuat keputusan? (pembeli, penjual atau pengeluar)
- Siapa yang sebenarnya menanggung kos ini?
Jika jawapannya orang yang sama, kos itu swasta. Jika orang lain menanggungnya dan tidak dibayar, kos itu luaran. Kos pihak ketiga yang telah dibayar penuh sudah menjadi kos swasta pengeluar, jadi ia tidak lagi luaran.
Satu kejadian boleh melahirkan kedua-duanya. Apabila sebuah kilang beroperasi, pemiliknya membayar pewarna dan gaji. Penduduk di hilir sungai mungkin kehilangan pendapatan kerana sungai tercemar.
Contoh berlangkah: Harbour Dye Works
Harbour Dye Works ialah firma fiksyen di bandar fiksyen Pelabuhan Teduh. Dalam sebulan ia mewarna 500 gulung kain.
| Perkara | Siapa membayar | Jumlah (RM) |
|---|---|---|
| Pewarna, bahan kimia dan tenaga | Harbour Dye Works | 11,000 |
| Gaji | Harbour Dye Works | 9,000 |
| Pembersihan sungai oleh kampung nelayan | Isi rumah kampung | 3,000 |
| Hasil tangkapan ikan yang hilang | Isi rumah kampung | 2,000 |
Langkah 1, kos swasta. Firma membayar 11,000 + 9,000 = RM 20,000.
Langkah 2, kos luaran. Kampung menanggung 3,000 + 2,000 = RM 5,000. Firma tidak membayar satu sen pun.
Langkah 3, kos sosial. 20,000 + 5,000 = RM 25,000.
Langkah 4, setiap gulung. Kos swasta setiap gulung ialah 20,000 ÷ 500 = RM 40. Kos luaran setiap gulung ialah 5,000 ÷ 500 = RM 10. Kos sosial setiap gulung ialah RM 50.
Langkah 5, saiz bahagian luaran. Berbanding kos swasta, 5,000 ÷ 20,000 = 25%. Berbanding kos sosial, 5,000 ÷ 25,000 = 20%. Peratusan berbeza kerana asas berbeza. Penjelajah asas peratusan membolehkan anda mencubanya.
Firma yang menetapkan harga dengan RM 40 sahaja mengabaikan RM 10 kos sebenar. Itulah benih kegagalan pasaran yang diteruskan dalam pelajaran seterusnya.
Kesilapan yang perlu dielakkan
Jawapan yang salah: “Kos luaran ialah RM 25,000 kerana itu jumlah kos kepada masyarakat.”
Pelajar itu melaporkan kos sosial, bukan kos luaran. Kos sosial termasuk RM 20,000 milik firma sendiri.
Pembetulan: kos luaran hanya bahagian yang ditanggung pihak luar, jadi tolak kos swasta: 25,000 − 20,000 = RM 5,000. Sentiasa labelkan angka anda: swasta, luaran atau sosial.
Satu lagi kesilapan ialah menamakan perbelanjaan firma untuk penapis pencemaran sebagai kos luaran. Jika firma membayarnya, ia kos swasta.
Semak kendiri
1. Kelaskan setiap perkara sebagai swasta atau luaran: (a) bil tepung sebuah bakeri, (b) jiran hilang tidur kerana mesin bakeri beroperasi awal pagi, (c) sewa bakeri.
Tunjukkan jawapan
(a) swasta, (b) luaran, (c) swasta. Hanya (b) jatuh ke atas pihak ketiga yang tidak dibayar.
2. Sebuah firma percetakan fiksyen, Sungai Cerah Printing, mempunyai kos swasta RM 12,000 bagi satu kitaran cetakan dan menyebabkan kemudaratan RM 3,000 kepada kedai berhampiran. Cari kos sosial dan kos luaran sebagai peratusan kos sosial.
Tunjukkan jawapan
Kos sosial = 12,000 + 3,000 = RM 15,000. Bahagian luaran = 3,000 ÷ 15,000 = 20%.
3. Firma itu bersetuju membayar RM 3,000 kepada kedai-kedai tersebut. Apa yang berlaku kepada pengelasan?
Tunjukkan jawapan
RM 3,000 kini dibayar firma, jadi ia menjadi kos swasta. Kos swasta naik kepada RM 15,000 dan tiada lagi kos luaran dalam contoh ini.
Ke mana selepas ini
Seterusnya, lihat kes sebaliknya dalam menerangkan penggunaan kurang dalam model yang dinyatakan. Alat nisbah dengan had tafsiran membantu apabila anda membandingkan kos seunit.
Ramai pelajar mendapati pembahagian ini jelas dalam jadual tetapi kabur dalam perenggan konteks yang asing. Guru dalam tuisyen Ekonomi satu dengan satu dalam talian boleh menggunakan jawapan anda sendiri untuk mencari di mana pengasingan itu tergelincir.